KÖYLER BOŞALIRKEN ŞEHİRLER GERÇEKTEN KAZANIYOR MU?

Anadolu’da uzun süre gitmediğiniz bir köye yolunuz düştüğünde değişimi anlamak için nüfus tabelasına bakmanız gerekmiyor. Bacası tütmeyen evler, masaları azalmış kahve, öğle saatinde bile sessiz sokaklar yeterince şey anlatıyor.

Rakamlar da bu gözlemi doğruluyor. TÜİK’in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi verilerine göre Türkiye nüfusunun yüzde 93’ünden fazlası artık il ve ilçe merkezlerinde yaşıyor; belde ve köylerde yaşayanların payı yüzde 7’nin altına inmiş durumda. Köylerde kalan nüfusun yaş ortalaması da kentlere göre belirgin biçimde yüksek.

Bu tabloyu yalnızca “eskiden köyler kalabalıktı” diye bir hasretle okumak kolay. Ama mesele, gıda üretiminden büyük şehirlerdeki kira artışına kadar uzanan bir ekonomik dönüşüm.

Cevap çoğu zaman şaşırtıcı değil: daha iyi bir okul, yakın bir hastane, düzenli bir gelir, çocuklar için başka bir gelecek. Bunların hiçbiri küçümsenecek gerekçeler değil. Kimseyi sırf tarım sürsün diye doğduğu yerde kalmaya zorlayamayız.

Sorun, bu hareketin neredeyse tek yönlü olması. Tarımla uğraşan nüfus yaşlanıyor, bazı tarlalar ekilmeden kalıyor, köylerde süren zanaatlar devam ettirecek kimseyi bulamıyor. Öbür tarafta şehirler konut, ulaşım ve altyapı baskısı altında.

Kalmak isteyen kalabilmeli

Kırsal politikalar yıllarca “gençleri köyde tutmalıyız” cümlesi etrafında konuşuldu. Bence bu cümle meseleyi yanlış yerden tutuyor. Genç bir insan şehre gitmek istiyorsa gider. Yapılması gereken, kalmak isteyenin bunu yoksulluğu göze alarak yapmak zorunda kalmamasını sağlamak.

Bunun için gereken şeyler de aslında uzun süredir biliniyor. Hızlı internet bugün kırsalda bir lüks değil, iş yapabilmenin şartı. Sağlam bir yol yalnızca ulaşım yatırımı değil, ürünün pazara zamanında ulaşması demek. Soğuk hava deposu, ürün işleme tesisi, sulama altyapısı ve pazara doğrudan erişim de birer sosyal yardım değil, üretim altyapısı.

Tarladan çıkan ürünü ham hâliyle ilk alıcıya veren üretici, zincirin en düşük payını alıyor. Aynı ürün ayıklanıp işlendiğinde, paketlenip bir isimle satıldığında ortaya bambaşka bir gelir çıkıyor. Bu katma değerin bir kısmını üretimin yapıldığı yere yaklaştırabilmek, kırsal kalkınmanın en somut adımlarından biri.

Kooperatif sözcüğü bizde çoğu zaman güzel bir dayanışma çağrısı olarak kalıyor. İyi yönetilen bir kooperatif küçük üreticinin pazarlık gücünü, depolama imkânını ve girdi alırkenki maliyetini ciddi biçimde değiştirebilir. Kötü yönetilen bir kooperatif ise üreticinin sırtına bir bürokrasi katmanı daha ekler. Farkı yaratan, profesyonel yönetim ve üyelere düzenli hesap verilmesi.

Pandemiyle birlikte bazı meslekler için her sabah büyük bir şehrin merkezine gitme zorunluluğu ortadan kalktı. Yazılım, tasarım, çeviri, muhasebe gibi işlerde yeterli internet bağlantısı ve temel hizmetlerin bulunduğu küçük yerleşimler yeniden düşünülebilir hâle geldi. Bu henüz büyük bir göç dalgası yaratmadı ama bazı ilçelerde küçük de olsa bir geri dönüş hareketi görülüyor.

Burada köyü şehre benzetmeye çalışmak gerekmiyor. Kırsalın kendine ait avantajları var: düşük yoğunluk, üretime yakınlık, güçlü komşuluk ilişkileri, doğayla temas. İyi bir politika bunları korurken eksik olan sağlık, eğitim ve ulaşım hizmetlerini tamamlamalı.

Şehir tarafındaki hesap

Şehre gelen genç nüfus, işgücüne, tüketime ve girişimciliğe hareket getiriyor. Ama bu büyüme planlanmadığında aynı insanlar birkaç yıl sonra yüksek kiradan, uzun işe gidiş sürelerinden ve yaşam maliyetinden şikâyet etmeye başlıyor. Daha iyi bir hayat için köyden ayrılan biri, şehirde beklediği hayatı bulamayabiliyor.

Bu yüzden köy ile şehir arasında taraf tutmak anlamsız. Güçlü bir şehir, kırsalın ürettiği gıdanın en büyük pazarı; güçlü bir kırsal da şehrin gıda güvenliğinin dayanağı.

Somut bir öneriyle bitirmek istiyorum. Her ilçenin aynı kalkınma projesini kopyalaması yerine, o yerin gerçek ekonomik avantajının belirlenmesi gerekiyor. Bir yerde meyvecilik ve meyve işleme, başka bir yerde hayvancılık ve süt ürünleri, bir başkasında kültür ve doğa turizmi öne çıkabilir. Yerel kalkınma ajansları, belediyeler ve üniversiteler bu haritayı birlikte çıkarabilir.

Bir köyün yeniden nefes alması için yüzlerce kişinin geri dönmesi de gerekmiyor. Ürününü iyi fiyata satabilen birkaç aile, uzaktan çalışan birkaç genç, açık kalan bir okul ve düzenli bir otobüs seferi, bir yerleşimin geleceğini değiştirmeye yeter. Bu ölçekte başarılı örnekleri görünür kılmak, büyük planlardan daha ikna edici olabilir.