WHO Bilim Konseyini Yeniledi: Sağlıkta Büyük Buluş Kadar Kimin Yararlanacağı da Önemli

Dünya Sağlık Örgütü, gelecekteki sağlık atılımlarına yön vermek üzere Bilim Konseyine 21 bilim insanı atadı. Haber ilk bakışta kurumsal bir görevlendirme gibi görünebilir. Oysa yapay zekâdan genom bilimine, salgın hazırlığından iklim kaynaklı sağlık risklerine kadar alınacak bilimsel kararlar, önümüzdeki yıllarda hangi araştırmaların destekleneceğini ve hangi teknolojilerin sağlık sistemlerine gireceğini etkileyebilir.

WHO’nun açıkladığı yapı bağımsız uzman görüşü sağlamayı amaçlıyor. Konsey üyeleri kişisel kapasiteleriyle görev yapacak ve yüksek öncelikli bilimsel konular, yeni teknolojiler ile sağlık üzerinde etkili olabilecek yenilikler konusunda Genel Direktöre danışmanlık sunacak.

Bilimsel hız, kamusal denetimi gereksiz kılmaz

Sağlık teknolojisi olağanüstü hızla ilerliyor. Yapay zekâ görüntüleri yorumluyor, genetik veriler hastalık risklerini tahmin etmek için kullanılıyor, yeni aşı platformları daha kısa sürede geliştirilebiliyor. Fakat teknik olarak mümkün olan her uygulama, etik ve toplumsal olarak kendiliğinden doğru değildir.

Bir algoritmanın hangi toplulukların verisiyle eğitildiği, yanlış kararın sorumluluğunu kimin taşıdığı, genetik bilginin sigorta veya iş yaşamında ayrımcılığa yol açıp açmayacağı ve pahalı tedavilere kimlerin ulaşabileceği bilim politikalarının merkezinde olmalıdır. Bilim Konseyinin değeri, yeniliği alkışlamasından çok bu soruları erkenden ve açık biçimde sormasıyla ölçülecek.

Küresel sağlıkta temsil meselesi

Birçok sağlık yeniliği yüksek gelirli ülkelerdeki araştırma merkezlerinde geliştirilirken hastalık yükünün önemli bölümü düşük ve orta gelirli ülkelerde taşınıyor. Laboratuvarda elde edilen başarı, elektrik altyapısı, soğuk zincir, eğitimli personel veya düzenli finansman bulunmayan bölgelerde aynı sonucu vermeyebilir.

Bu nedenle küresel danışma organlarında coğrafi, bilimsel ve deneyim çeşitliliği bir vitrin unsuru değildir. Sahadaki koşulları bilmeyen politika, en parlak teknolojiyi bile etkisiz bırakabilir. Yerel araştırmacının bilgi üretimine eşit ortak olarak katılması, yalnız uygulama aşamasında çağrılmaması gerekir.

Bağımsızlık nasıl korunacak?

Sağlık araştırmaları kamu kaynakları, üniversiteler, vakıflar ve özel sektörün iç içe geçtiği büyük bir ekonomik alandır. İlaç, tıbbi cihaz, veri ve yapay zekâ şirketleri yeniliğin vazgeçilmez aktörleri olsa da ticari çıkar ile kamu sağlığı aynı şey değildir. Çıkar çatışmalarının açık biçimde beyan edilmesi, tavsiyelerin dayandığı kanıtların yayımlanması ve farklı görüşlerin kayda geçirilmesi güven için zorunludur.

Bilimsel kurulun tavsiyesi bağlayıcı olmasa bile kamu politikası üzerinde ağırlık taşır. Bu ağırlık, şeffaflık sorumluluğunu büyütür. “Uzmanlar böyle dedi” ifadesi demokratik açıklamanın yerine geçmemeli; hangi verinin, hangi belirsizlik içinde ve hangi alternatiflerle değerlendirildiği anlaşılabilir olmalıdır.

Türkiye açısından çıkarılacak ders

Türkiye’nin güçlü üniversiteleri, klinik deneyimi ve gelişen sağlık teknolojisi girişimleri bulunuyor. Ancak başarıyı sürdürülebilir kılmak için araştırma finansmanında devamlılık, genç bilim insanlarının korunması, veri güvenliği ve kurumlar arası iş birliği gerekiyor. Küresel kurullara temsilci göndermek kadar, ülke içinde bağımsız bilimsel danışma mekanizmaları kurmak da önemlidir.

Editoryal değerlendirmemiz şu: Sağlıkta ilerleme yalnız yeni cihaz, yeni ilaç veya yeni algoritma demek değildir. İlerleme, bu yeniliklerin güvenli, kanıta dayalı ve adil biçimde insanlara ulaşmasıdır. Bilim Konseyinin gerçek sınavı, geleceği tahmin etmek değil; bilimin gücü büyürken kamu yararını onun önünde tutabilmektir.

Kaynaklar

• WHO: Bilim Konseyine 21 bilim insanı atandı
• WHO Science Council