Sokak köpekleri konusu Türkiye’de konuşulurken iki ayrı korku karşı karşıya getiriliyor: Çocuğunu sokağa güvenle göndermek isteyen ailenin korkusu ile bir canlının acı çekmesinden endişe eden insanın korkusu. Oysa sağlıklı bir toplum, bu iki kaygıdan birini seçmek zorunda değildir. İnsan güvenliğini sağlamakla hayvan refahını korumak aynı planın iki temel amacı olabilir.
Köpek davranışı, eğitim ve sokak hayvanları üzerine yürüttüğüm çalışmalar bana şunu açık biçimde gösterdi: Sorunu yalnızca sokaktaki hayvan sayısıyla tarif edersek nedenleri göremeyiz. Terk edilen hayvanı, kontrolsüz üretimi, kayıt dışı satışı, yetersiz aşılamayı, düzensiz besleme alanlarını, davranış değerlendirmesi yapılmadan gerçekleştirilen sahiplendirmeyi ve belediyeler arasındaki kapasite farkını konuşmadan kalıcı sonuç alamayız.
Bir köpeği bir sokaktan alıp başka bir kapalı alana taşımak, nüfus yönetimi değildir. Bu yalnızca yer değişikliğidir. Sistem kurulmadığında barınaklar dolar, personel tükenir, sahiplendirme aceleye gelir ve aynı sorun kısa süre sonra başka biçimde karşımıza çıkar.
Her köpek aynı değildir, her davranış saldırganlık değildir
Kamuoyundaki en büyük hatalardan biri, köpek davranışlarını tek kelimeyle açıklamaktır. Korkan, ağrı çeken, yavrusunu koruyan, alanını savunan, insanla yeterince sosyalleşmemiş veya geçmişte kötü muamele görmüş bir köpeğin davranışı aynı değildir. Havlamak da tek başına saldırganlık göstergesi değildir. Fakat risk işaretlerini küçümsemek de doğru değildir.
Bu nedenle toplanan her hayvan için standart bir davranış değerlendirmesi yapılmalıdır. Değerlendirme bir defalık, gürültülü bir kafes ortamında verilen hüküm olmamalıdır. Sağlık muayenesi, gözlem süresi, farklı insanlara ve hayvanlara verdiği tepkiler, kaynak koruma davranışı, korku eşiği ve toparlanma kapasitesi birlikte ele alınmalıdır. Veteriner hekim, deneyimli bakıcı ve davranış uzmanı aynı kayıt üzerinden çalışmalıdır.
Risk taşıyan hayvan için kontrollü rehabilitasyon planı; uyumlu hayvan içinse doğru aileyle eşleştirme programı hazırlanmalıdır. “Barınakta sakin göründü” veya “çok sevimli” gibi yüzeysel izlenimler sahiplendirme kararı için yeterli değildir. Yanlış eşleşme hem aileyi hem hayvanı mağdur eder ve yeniden terk edilme ihtimalini büyütür.
Barınak, son durak değil geçiş merkezi olmalıdır
İyi bir bakımevi yalnızca kapasitesiyle ölçülmez. Hayvan başına düşen alan, karantina düzeni, aşılama oranı, kısırlaştırma temposu, günlük egzersiz, davranış gözlemi, sahiplendirme başarısı ve yeniden terk edilme oranı birlikte değerlendirilmelidir. Kamuoyu “kaç hayvan toplandı?” sorusunun yanında “kaçı sağlıklı biçimde sahiplendirildi, kaçı yeniden terk edildi, kaçı davranış desteği aldı?” sorularının cevabını da görebilmelidir.
Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü, köpek nüfusu yönetimini tek bir işlem değil; hayvan sağlığı ve refahını, kamu güvenliğini, çevreyi ve sorumlu sahipliği birlikte ele alan bütüncül bir program olarak tanımlıyor. Kurumun güncel yaklaşımı yerel nüfusun ölçülmesini, kayıt ve kimliklendirmeyi, üreme kontrolünü, aşılamayı, sorumlu sahiplik eğitimini ve sonuçların ölçülebilir göstergelerle izlenmesini öne çıkarıyor.
Bu bakış önemlidir. Çünkü verisini bilmediğimiz bir nüfusu yönetemeyiz. Mahalle bazında kaç köpeğin bulunduğu, yaş ve cinsiyet dağılımı, aşı ve kısırlaştırma durumu, insanlarla etkileşim biçimi ve yeni hayvan girişinin kaynağı bilinmeden yapılan planlama tahmine dayanır.
Kuduzla mücadele korkuyla değil kapsamayla yürütülür
Halk sağlığı boyutunda aşılama vazgeçilmezdir. Dünya Sağlık Örgütü, riskli bölgelerde köpek nüfusunun en az yüzde 70’inin aşılanmasını, insan kuduz ölümlerini önlemede en etkili yöntem olarak kabul ediyor. Bu hedefe ulaşmak için yalnızca barınaktaki hayvanları aşılamak yeterli değildir; serbest dolaşan, sahipli olduğu hâlde kontrolsüz bırakılan ve kırsal-kentsel geçiş alanlarında yaşayan köpeklerin de programa alınması gerekir.
Aşı, mikroçip ve kayıt sistemi birbirinden ayrılmamalıdır. Mikroçip yalnızca kaybolan hayvanı bulma aracı değildir; terk etmenin kaynağını belirlemek, aşı takibini yapmak ve sahiplik sorumluluğunu görünür kılmak için de gereklidir. Kayıt dışı üretim ve satış denetlenmedikçe sokaktaki nüfusun kaynağı kurumaz.
Sahiplenme bir fotoğrafla değil eğitimle başlar
Sahiplendirme kampanyalarında duygusal çağrı önemlidir, fakat tek başına yeterli değildir. Köpek sahiplenmek yıllar sürecek bir sorumluluktur. Ailenin yaşam düzeni, evdeki çocuklar ve diğer hayvanlar, çalışma saatleri, ekonomik kapasite ve köpeğin enerji düzeyi birlikte değerlendirilmelidir.
Yeni sahip için zorunlu bir uyum eğitimi hazırlanabilir. Temel beden dili, güvenli yürüyüş, çocuk-köpek etkileşimi, kaynak koruma, veteriner takibi ve terk etmenin hukuki sonuçları açık biçimde anlatılmalıdır. İlk haftalarda telefon desteği ve gerektiğinde davranış uzmanına yönlendirme sağlanmalıdır. Başarılı sahiplendirme, kapıdan çıkış sayısı değil; hayvanın altı ay ve bir yıl sonra hâlâ güvenli bir aile düzeninde yaşamasıdır.
Çocuklara korku değil doğru davranış öğretilmeli
Toplumsal güvenliğin en etkili parçalarından biri okul eğitimidir. Çocuklara tanımadıkları bir köpeğe koşmamaları, yemek yiyen veya yavrusunu koruyan hayvana yaklaşmamaları, kaçmak yerine sakin kalmaları ve bir yetişkinden yardım istemeleri yaşlarına uygun biçimde anlatılabilir. Bu eğitim hayvan sevgisini azaltmaz; sevgiyi bilgiyle güvenli hâle getirir.
Aynı eğitim yetişkinler için de gereklidir. Köpeği kışkırtan, taş atan veya üzerine araç süren davranışlar riski büyütebilir. Kontrolsüz biçimde her noktaya yiyecek bırakmak da iyi niyetli olsa bile alan savunmasını ve nüfus yoğunluğunu etkileyebilir. Besleme, belediye ve gönüllülerce belirlenen temiz, denetlenebilir alanlarda; su, atık ve sağlık takibiyle birlikte yürütülmelidir.
Çözümün adı ortak sorumluluktur
Belediye tek başına başaramaz; gönüllü tek başına başaramaz; veteriner hekim veya eğitmen de tek başına başaramaz. Merkezi idare standart ve veri altyapısını kurmalı, belediyeler uygulamalı, veteriner hekimler sağlık programını yönetmeli, davranış uzmanları risk ve rehabilitasyon süreçlerine katılmalı, sivil toplum bağımsız gözlem ve sahiplendirme desteği sağlamalıdır. Hayvan sahipleri ise terk etmemenin ötesinde kayıt, aşı, eğitim ve çevre güvenliği sorumluluğunu üstlenmelidir.
Bu mesele, hayvan sevenlerle insan güvenliğini savunanlar arasında kurulmuş yapay bir kavga değildir. Güvenli sokak da insanca muamele de aynı ölçüde kamu sorumluluğudur. Bizim ihtiyacımız öfkeyle alınmış geçici kararlar değil; veriye dayalı, denetlenebilir ve yıllarca sürdürülebilecek bir sistemdir.
Köpekleri görünmez kılmak sorunu görünmez kılmaz. Sorunun kaynağını yönetir, davranışı doğru okur, aşılamayı ve kısırlaştırmayı düzenli yürütür, sahipliği kayıt altına alır ve belediyelerin sonuçlarını açıkça ölçersek hem çocukların güvenle yürüdüğü hem hayvanların eziyet görmediği sokaklar mümkündür.
Kaynaklar